سبک طبری: تأملی بر قرآن‌نگاری شمال ایران در سده‌های میانه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

گروه معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد، مشهد، ایران

چکیده

کوفی شرقی صورت تکامل‌یافته و دگرگون‌شدۀ کوفی اولیه است که از سدۀ چهارم تا هفتم هجری در شرق جهان اسلام رواج یافت. کوفی شرقی را باید اصطلاحی عام برای سبک‌های متنوع و گاه سراسر متفاوت با کتابت قرآن به‌شمار آورد که اگرچه ازنظرازنظر هندسه و شکل حروف منشعب از کوفی اولیه بود، در اثر گذر زمان و متأثر از سلایق محلی به سبک‌هایی متفاوت در آمد. بررسی نسخه‌شناسان و محققان خوش‌نویسی عمدتاً متمرکز بر چند اثر مهم در سبک‌های این قلم بوده است. بررسی دقیق آثار نشان می‌دهد برخی از سبک‌های کوفی شرقی را می‌توان به مناطق جغرافیایی مشخصی منسوب کرد؛ مثل شمال ایران، یعنی طبرستان و گیلان. کهن‌ترین نسخۀ تاریخ‌دار سبک طبری، قرآنی است به‌خط علی مخلّصی طبری، مورخ 353، و آخرین اثر، قرآنی است به‌خط مسعود‌بن‌عیسی مقری دیلمی، مورخ 647 ق. انتساب این سبک به شمال ایران به‌واسطۀ نام کاتبانی است از رودبار، مجاور، دیلم و طبرستان. این سبک، خطی ریزاندازه با ویژگی‌هایی منحصربه‌فرد در کتابت حروفی چون «ف»، «ق» و «و» بود. دیگر ویژگی‌هایش ارتفاع نسبتاً کوتاه حروف عمودی و اتصالات افقی و مستحکم آن، با تنوع ناچیز در ضخامت قلم است. همچنین نشان فصل آیات، در قرآن‌های طبری، عمدتاً با چهار نقطه مشخص شده است و تذهیب و آرایش نسخه‌هایش ناچیز و مختصر است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Tabari Style: A Reflection on Northern Iranian Quran Transcription in the Middle Ages

نویسنده [English]

  • Mahdi Sahragard

Iran, Mashhad, Islamic Azad University OF Mashhad, Architecture group,

چکیده [English]

The Eastern Kufi is a development of early Kufi that spread from the 10th to 13th century A.D. in the Eastern part of the Islamic world. Eastern Kufi should be considered as a general term for various styles and sometimes completely different from the transcription of the Quran, which although in terms of geometry and shape of the letters originated from the original Kufi, due to the passage of time and influenced by local tastes. The study of codicologists and calligraphers have always been focused on some important artworks in this style. A careful study of the works shows that some Eastern Kufic styles can be attributed to specific geographical areas; such as North of Iran: Tabaristan and Gilan. The oldest dated manuscript in Tabari style is a Quran by Ali Mokhlesi Tabari, dated 964 A.D. and the last artwork is a Quran by Masoud Ibn Isa Maghari Deylami dated 1249 A.D. Attributing this style to the North of Iran is because of transcribers’ names from Roudbar, Mojaver, Deylam and Tabaristan. This style was a small-size script with unique features in letters transcription like ف, ق, and و. Other features are the relatively short height vertical letters and its strong horizontal connections, with little variation in pen thickness. Also verses sections in Tabari Qurans are usually mentioned with four dots and the illuminations and decorations are slight and brief.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Quran
  • Eastern Kufi
  • Calligraphy
  • Iranian Kufi
  • north of Iran
ابن‌ندیم (1366)، الفهرست، ترجمۀ محمدرضا تجدد، تهران: امیرکبیر.
جعفریان، رسول (1387)، اطلس شیعه، تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح.
الحسانی، حسین‌جهاد (1435ق.)، فهرس المصاحف المخطوطه فی خزانة العتبة العلویة، نجف: مرکز الامیر الاحیاء‌التراث الاسلامی. 
صحراگرد، مهدی (1399)، سطر مستور: تاریخ و سبک‌شناسی کوفی شرقی، تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران و مشهد: بنیاد بین‌المللی امام رضا (ع).
صحراگرد، مهدی و علی اصغر شیرازی (1393)، «تاریخ سبک‌شناسی در تاریخ‌نگاری هنر مغرب‌زمین»، کیمیای هنر، ش 12 پاییز 1393، صص88- 98.
فضایلی، حبیب‌الله (1362)، اطلس خط، اصفهان: مشعل.
گلچین معانی، احمد (1347)، راهنمای گنجینۀ قرآن آستان قدس رضوی، مشهد: آستان قدس رضوی.
نجفی، سید محمدباقر (1380)، مصحف ایران، کلن: بی‌نا.
همایون فرخ، رکن‌الدین (1348)، «تحول و تکامل خط فارسی دری»، بررسی های تاریخی، ش 5 و6، آذر و اسفند 1348، 302-334.
Arberry, Arthur John  (1967). The Koran Illuminated: A Handlist of the Korans in the Chester Beatty Library, Dublin: Chester Beatty Library.
Blair, Sheila S (2005). Islamic Calligraphy, Edinburgh: Edinburgh University Press.
Déroche, francois (2016). “In the Beginning: Early Qur`ans from Damascus”, in: Massumeh Farahad and Simon Rettig, The Art of the Qur`an: Treasures from the Museum of Islamic and Turkish arts, Washington, Smithtonian Institute, pp.50-75.
______________ (1992). The Abbasid Tradition: Qur'ans of the 8th to the 10th Centuries AD, first edn, London: Nour Foundation.
Lings, Martin (2005). Splendours of Quran Calligraphy and Illumination, London: Thames & Hudson.
Lingsو Martin and Yasin Hamid Safadi (1967). the Qurʻān: Catalogue of an Exhibition of Qurʻān Manuscripts at the British Library, 1976, World of Islam Publishing Co. Ltd for the British Library.